შესავალი
პარაგლაიდერით ფრენა ჯადოქრობა არ არის, თუმცა როცა ფეხს მიწას წყุветთ, სწორედ ასეთი შეგრძნება გეუფლებათ. სინამდვილეში, თქვენი ფრთა ეყრდნობა ფიზიკის ძალიან მარტივ და სანდო კანონებს. არა აქვს მნიშვნელობა, ახლა სწავლობთ მოედანზე ფრთის ამოწევას თუ უკვე მაღლა დაფრინავთ, ყველაფერს ერთი და იგივე წესები მართავს.
ამ გაკვეთილში რთულ ფორმულებს გვერდზე გადავდებთ და მარტივი, ცხოვრებისეული მაგალითებით აგიხსნით, თუ როგორ რჩება ეს ქსოვილის ნაჭერი ჰაერში და როგორ უნდა მართოთ იგი უსაფრთხოდ.
1. ჰაერი: ჩვენი უხილავი ოკეანე
ჩვენ ხშირად ვერ ვამჩნევთ ჰაერს, მაგრამ პარაგლაიდინგში ის ჩვენი მთავარი საყრდენია. წარმოიდგინეთ, რომ ჰაერი არის წყალი, უბრალოდ ბევრად უფრო თხელი. თევზები დაცურავენ წყალში, ჩვენ კი ვცურავთ ჰაერში.
რაც უფრო მაღლა ავდივართ მთაში, ჰაერი მით უფრო "თხელდება". ეს ნიშნავს, რომ დასაყრდნობად ნაკლები ჰაერი გვაქვს. რატომ არის ეს დამწყებისთვის საინტერესო? იმიტომ, რომ მაღალ მთაში აფრენისას უფრო სწრაფად გაქცევა დაგჭირდებათ, რათა ფრთამ ჰაერის საკმარისი დოზა დაიჭიროს.
2. როგორ ინარჩუნებს ფრთა ფორმას?
თვითმფრინავს რკინის კარკასი აქვს, პარაგლაიდერს კი — არა. მაშ, როგორ ინარჩუნებს ის ფორმას? პასუხი მარტივია: შემხვედრი ქარით.
ფრთის წინა მხარეს აქვს ღია ხვრელები (ჰაერმიმღებები). როცა წინ მირბიხართ, ჰაერი ამ ხვრელებში შედის, ბერავს შიდა კამერებს და ქსოვილს მჭიდრო, ხისტ და გამძლე ფრთად აქცევს. სანამ წინ მიფრინავთ, ფრთა ყოველთვის გაბერილი და უსაფრთხოა.
3. როგორ წარმოიქმნება ამწევი ძალა? (ფანჯრიდან გაყოფილი ხელის მაგალითი)
წარმოიდგინეთ, რომ ზيხართ მოძრავ მანქანაში და ხელი ფანჯრიდან გაყავით:
- თუ ხელისგულს ოდნავ მაღლა აწევთ, იგრძნობთ, როგორ უბიძგებს ქარი ხელს ზევით. ჰაერი ეჯახება თქვენს ხელს და ძირს იხრება, თქვენი ხელი კი სანაცვლოდ ზევით მიიწევს.
- გარდა ამისა, პარაგლაიდერის ფრთა ზემოდან უფრო ამოზნექილია (კუზიანია), ვიდრე ქვემოდან. ამის გამო, ფრთის თავზე გამოვლილი ჰაერი უფრო სწრაფად მოძრაობს. ეს სისწრაფე ფრთის თავზე ქმნის "შეწოვის" (მტვერსასრუტის მსგავს) ეფექტს, რომელიც ფრთას ზევით ექაჩება.
ეს ორი მარტივი მოვლენა ერთიანდება და ქმნის ამწევ ძალას. რაც უფრო სწრაფად მივფრინავთ, მით მეტია ჰაერის საყრდენი!
4. შეტევის კუთხე და მუხრუჭები (Brakes)
პარაგლაიდერს ხელში უჭირავს ორი სამართავი თოკი — მუხრუჭი (კლევანტები). მუხრუჭების ჩამოწევით თქვენ ფრთის უკანა ნაწილს დაბლა სწევთ.
დავუბრუნდეთ მანქანის მაგალითს: თუ ფანჯრიდან გაყოფილ ხელს ოდნავ ავწევთ, ის ზევით მიდის (ამწევი ძალა იზრდება). მაგრამ თუ ხელს ძალიან ვერტიკალურად დავაყენებთ? ჰაერი დიდ წინააღმდეგობას გაგვიწევს, დაგვამუხრუჭებს და ხელს უკან გადაგვიგდებს.
იგივე ემართება პარაგლაიდერს. თუ მუხრუჭებს ძალიან ღრმად და დიდხანს ჩამოვწევთ, ფრთა სიჩქარეს კარგავს, ჰაერი მას ვეღარ ეკვრის და ფრთა ჰაერში ჩერდება, რასაც სტოლი (ვარდნა) ჰქვია. წესი დამწყებთათვის: არასოდეს ჩამოწიოთ მუხრუჭები ბოლომდე უმიზეზოდ!
5. 4 უხილავი ძალა, რომელიც ფრენისას მოქმედებს
- სიმძიმის ძალა: თქვენი და აღჭურვილობის წონა, რომელიც გაწვებათ ქვემოთ.
- ამწევი ძალა: ფრთის მიერ შექმნილი ძალა, რომელიც გწევთ ზემოთ.
- წინააღმდეგობა: ჰაერის წინააღმდეგობა (ჰაერის ხახუნი), რომელიც განელებთ.
- წინსვლა: რადგან ძრავა არ გვაქვს, ფრთა ყოველთვის მსუბუქად სრიალებს დაშვებისკენ. გრავიტაცია გვეხმარება წინ წასვლაში.
6. სრიალის რაციო: შორს გაფრენის მათემატიკა
რამდენად შორს შეუძლია გაფრენა თქვენს სასწავლო ფრთას (EN-A კლასი)? ამას სრიალის რაციო (Glide Ratio) ჰქვია.
თუ ფრთას აქვს რაციო 8:1-თან, ეს ნიშნავს, რომ ყოველი 1 მეტრით დაშვებისას, თქვენ ჰორიზონტალურად ფარავთ 8 მეტრს. ანუ, 1 კილომეტრიანი მთიდან გადაფრენისას (უветნო ამინდში), მარტივად გაფრინდებით 8 კილომეტრის სიშორეზე. ქარი სახეში ამ მანძილს შეამცირებს, ზურგის ქარი კი - გაზრდის.
7. რატომ არის პარაგლაიდერი ასეთი სტაბილური? (საქანელას ეფექტი)
დამწყების ფრთები შექმნილია მაქსიმალური უსაფრთხოებისთვის. პილოტი ეკիდა ფრთის ქვეშ გრძელ თოკებზე. წარმოიდგინეთ საბავშვო საქანელა.
თუ ჰაერის ნაკადი ფრთას უკან გადააგდებს, თქვენი სხეული (საქანელასავით) ინერციით წინ წავა, ფრთას თავისით ჩამოქაჩავს და ზუსტად თქვენს თავზე დააბრუნებს. უსაფრთხოების მთავარი საიდუმლო: თუ ჰაერში დაიბენით, უბრალოდ მაღლა ასწიეთ ხელები (აუშვით მუხრუჭები). ფრთის ბუნებრივი სტაბილურობა მას მაშინვე დააბალანსებს.
8. ოქროს წესები P1 პილოტებისთვის
- სიჩქარე თქვენი მეგობარია. სიჩქარის გარეშე ფრთა ვერ ქმნის ამწევ ძალას. ზედმეტად ნელი ფრენა სახიფათოა.
- ხელები მაღლა უსაფრთხოებისთვის. ფრთას ბუნებრივად ფრენა სურს. თუ რამე რიგზე არაა, ხშირად საუკეთესო მოქმედებაა - არ შეუშალოთ მას ხელი და მუხრუჭები აუშვათ.
- იფრინეთ თქვენს წონაში. ყოველ ფრთას აქვს წონის ლიმიტები. ზედმეტად მსუბუქი კარგად ვერ გაჭრის ჰაერს, ზედმეტად მძიმე კი ზედმეტად სწრაფი იქნება რეაქციებში.
- რბილი მოძრაობები. ჰაერში მკვეთრი და აგრესიული მოქმედებები საჭირო არ არის. გააკეთეთ ყველაფერი მდორედ. ცალი ხელით მოულოდნელმა მკვეთრმა მოქაჩვამ შეიძლება ფრთა დაატრიალოს.
შეჯამება
პარაგლაიდერი იმიტომ რჩება ჰაერში, რომ წინ მიიწევს. როცა ფრთა ჰაერს ჭრის, ის ამ ჰაერისგან დასაყრდენს იქმნის (ამწევი ძალა). თქვენი მთავარი ამოცანაა, შეინარჩუნოთ მშვიდი წინსვლა, არ დაამუხრუჭოთ ფრთა უმიზეზოდ და მისცეთ უფლება ბუნებრივ სტაბილურობას, დაგიცვათ. ჰაერი ჩვენი მეგობარია, თუ მის წესებს პატივს ვცემთ!